Niniejszy dokument przedstawia kompleksową analizę sytuacji młodych mieszkańców Radomia, opierając się na danych demograficznych, badaniach społecznych i konsultacjach z młodzieżą. Radom stoi przed podwójnym wyzwaniem: demograficznym, objawiającym się gwałtownym spadkiem liczby ludności (z 209 296 w 2020 r. do 193 777 w 2024 r.) i ujemnym saldem migracji (ok. 1000 osób rocznie), oraz rozwojowym, związanym z niedostosowaniem lokalnej gospodarki, rynku mieszkaniowego, oferty edukacyjnej i systemu opieki zdrowotnej do potrzeb i aspiracji młodego pokolenia.
Kluczowe wnioski wskazują na głęboki rozdźwięk między potencjalną atrakcyjnością miasta a realnymi perspektywami. Choć ponad połowa młodych uważa Radom za dobre miejsce do życia, aż 44% uczniów i ponad 40% studentów nie widzi tu dla siebie przyszłości zawodowej. Szczególnie krytyczne są młode kobiety, z których żadna w badanej grupie uczennic nie wyraziła chęci pozostania w mieście. Głównymi czynnikami wypychającymi są słaby rynek pracy (niskie płace, wysokie bezrobocie, deficyt nowoczesnych miejsc pracy), bariery na rynku mieszkaniowym (tzw. „luka czynszowa”), ograniczona i mało prestiżowa oferta edukacji wyższej oraz poważne deficyty w systemie opieki zdrowotnej, zwłaszcza w zakresie zdrowia psychicznego.
W odpowiedzi na te wyzwania, młodzież sformułowała szereg konkretnych postulatów. Domaga się strategicznych działań w obszarze gospodarki (budowa marki inwestycyjnej, wsparcie dla start-upów i MŚP), polityki mieszkaniowej (aktywne działania samorządu, jak program „grunt za lokale”, oraz rozwój budownictwa społecznego), edukacji (specjalizacja i podniesienie prestiżu Uniwersytetu Radomskiego poprzez partnerstwa) oraz zdrowia (stworzenie lokalnych punktów wsparcia psychologicznego i oddziału psychiatrii dziecięcej). Wspólnym mianownikiem wszystkich rekomendacji jest apel o włączenie młodzieży w procesy decyzyjne, tak aby przyszłość Radomia była budowana „z młodymi, a nie dla młodych”.
Wprowadzenie i kontekst demograficzny
Radom, miasto o silnej tożsamości historycznej, zmaga się z wyzwaniami transformacji gospodarczej, których skutki najmocniej odczuwa młode pokolenie. Przyszłość miasta zależy od tego, czy uda się zatrzymać trend migracyjny i stworzyć warunki atrakcyjne do życia, pracy i rozwoju dla uczniów, studentów i młodych profesjonalistów. Analiza obejmuje obszar zdefiniowany jako „region radomski”, który uwzględnia nie tylko granice administracyjne miasta, ale również funkcjonalne powiązania z otaczającym go powiatem radomskim i sąsiednimi gminami w zakresie rynku pracy, edukacji i usług.
Kluczowe wskaźniki demograficzne:
- Spadek populacji: Liczba mieszkańców miasta spadła z 209 296 osób w 2020 roku do 193 777 na dzień 31 grudnia 2024 roku. Ujemne saldo migracji wynosi średnio około 1000 osób rocznie i dotyczy głównie ludzi młodych.
- Suburbanizacja: Spadkowi liczby mieszkańców miasta towarzyszy wzrost populacji powiatu radomskiego, co świadczy o procesie przenoszenia się na tereny podmiejskie.
- Starzenie się społeczeństwa: W latach 2008–2020 udział osób w wieku produkcyjnym spadł o 6,99% (z 65,17% do 58,18%), a liczba osób w wieku przedprodukcyjnym zmniejszyła się o ponad 5,5 tysiąca.
Nastroje i plany młodzieży
Badania ujawniają ambiwalentny stosunek młodych do Radomia. Mimo że 56% uczniów i 55% studentów uważa miasto za atrakcyjne miejsce do życia, to jednocześnie aż 44% młodzieży szkolnej nie widzi tu dla siebie perspektyw zawodowych. Szczególnie negatywnie miasto oceniają młode kobiety: 30% z nich nie czuje z Radomiem żadnej więzi emocjonalnej, a 70% uważa, że brakuje tu przestrzeni do rozwijania zainteresowań.
Dane dotyczące planów po ukończeniu szkoły są alarmujące:
- Zdecydowana większość uczniów i uczennic nie chce mieszkać i pracować w Radomiu.
- Tylko 10% uczniów wyraża chęć pozostania w rodzinnym mieście.
- Żadna z badanych uczennic nie zadeklarowała chęci pozostania w Radomiu po ukończeniu szkoły.
Analiza kluczowych obszarów
1. Rynek pracy i przedsiębiorczość
Możliwość zdobycia stabilnego i dobrze płatnego zatrudnienia jest dla młodych najważniejszym warunkiem pozostania w mieście. Niestety, Radom na tle innych ośrodków, zwłaszcza pobliskiej Warszawy, wypada niekorzystnie.
Diagnoza rynku pracy:
- Struktura gospodarki: Gospodarka Radomia opiera się na mikroprzedsiębiorstwach (96,31% firm zatrudnia do 9 osób). Obserwuje się spadek liczby dużych pracodawców (zatrudniających 250-999 osób) – z 23 w 2008 r. do 18 w 2020 r.
- Brak nowoczesnych sektorów: Dominują branże tradycyjne (produkcja wyrobów tytoniowych, tekstylnych, skórzanych), często o charakterze podwykonawczym i niskomarżowym. W Radomiu jest trzykrotnie mniej miejsc pracy w sektorze IT i biurowym niż w Kielcach.
- Bariery inwestycyjne: Pomimo korzystnej lokalizacji (bliskość Warszawy, trasa S7, lotnisko), miasto ma trudności z przyciąganiem dużych inwestorów. Główne bariery to słabnący potencjał akademicki (spadek liczby studentów o 65% od 2013 r.), deficyt infrastruktury biznesowej (inkubatory, parki technologiczne) oraz ograniczona ilość terenów inwestycyjnych.
- Niewykorzystany potencjał: Radom posiada wysoki potencjał innowacyjny mierzony liczbą zgłoszeń patentowych, który przewyższa m.in. Kielce.
Postulaty młodzieży:
- Stworzenie systemu praktyk i staży: Zacieśnienie współpracy między uczelniami, szkołami a lokalnym biznesem w celu stworzenia regionalnego, finansowanego programu praktyk, wspartego zachętami podatkowymi dla firm.
- Promocja miasta jako centrum logistycznego i inwestycyjnego: Opracowanie kompleksowej strategii marketingowej, aktywna obecność na targach inwestycyjnych i budowanie marki miasta opartej na specjalizacji branżowej.
- Wsparcie dla MŚP: Stworzenie lokalnych programów grantowych na cyfryzację i innowacje, wprowadzenie ulg podatkowych oraz uruchomienie punktów doradczych.
- Budowanie wizerunku miasta dla młodych: Rozwój inkubatorów przedsiębiorczości i przestrzeni coworkingowych, organizacja hackathonów i konkursów start-upowych.
2. Sytuacja mieszkaniowa
Możliwość usamodzielnienia się jest kluczowym czynnikiem decydującym o pozostaniu w mieście. Młodzi radomianie wskazują na trzy główne bariery: brak stabilnych dochodów, wysokie koszty najmu i ograniczone perspektywy zakupu własnego lokum.
Diagnoza sytuacji mieszkaniowej:
- „Gniazdowanie”: Problem mieszkania z rodzicami jest w Polsce poważny. W 2023 roku 52,9% osób w wieku 25-34 lata mieszkało z rodzicami.
- Dostępność cenowa: Mimo że cena za m² w Radomiu jest niższa niż w Warszawie (za średnie wynagrodzenie można kupić 1,14 m² vs. 0,71 m² w stolicy), to w relacji do lokalnych zarobków ceny pozostają wysokie, a najem pochłania znaczną część dochodów.
- Zasób mieszkaniowy: Wskaźnik liczby mieszkań na 1000 mieszkańców w Radomiu (407,9) jest wyższy od średniej krajowej (392,4), ale niższy niż w Warszawie (568,8). Jednocześnie wskaźnik przeludnienia (2,45 osoby na mieszkanie) jest wysoki w porównaniu do stolicy (1,76).
- Luka czynszowa i deficyt mieszkań publicznych: W Polsce dominuje własność prywatna (>80%). Zasób mieszkań komunalnych w Radomiu skurczył się z 4247 w 2013 r. do 3800 w 2022 r. Budownictwo społeczne (TBS) i komunalne jest marginalne. Tworzy to „lukę czynszową” – sytuację, w której dochody są zbyt niskie na kredyt lub najem rynkowy, a zbyt wysokie na mieszkanie komunalne.
Postulaty młodzieży:
- Samorząd przedsiębiorczy („grunt za lokale”): Wprowadzenie mechanizmu partnerstwa publiczno-prywatnego, w którym miasto przekazuje deweloperowi działkę w zamian za część wybudowanych mieszkań, które zasilą zasób komunalny.
- Zagospodarowanie pustostanów: Adaptacja niezamieszkałych lokali (w 2022 r. w zasobach gminy było ich 449) oraz opuszczonych budynków na cele mieszkaniowe.
- Rozwój TBS i kooperatyw budowlanych: Aktywne wspieranie budownictwa społecznego o umiarkowanych czynszach jako alternatywy dla rynku prywatnego.
- Odbudowa zasobu komunalnego: Zwiększenie podaży mieszkań komunalnych jako narzędzia polityki wspierającej usamodzielnianie się młodych i zatrzymywanie ich w mieście.
3. Edukacja wyższa
Jakość i dostępność oferty edukacyjnej jest strategicznym czynnikiem wpływającym na decyzje migracyjne. Niestety, radomskie szkolnictwo wyższe jest oceniane przez młodych negatywnie.
Diagnoza szkolnictwa wyższego:
- Niska atrakcyjność: Tylko 37% uczniów szkół średnich uważa, że Radom daje szansę na kontynuację nauki. Negatywne skojarzenia to „brak prestiżu”, „niski poziom”, „uboga oferta”.
- Spadek liczby studentów: W 2023 r. w Radomiu studiowało 8183 osób. Dynamika spadku jest wyższa niż średnia krajowa i wojewódzka.
- Ograniczona oferta: Radom jest jednym z największych miast w Polsce z tylko jedną publiczną uczelnią – Uniwersytetem Radomskim. Brakuje kierunków humanistycznych, społecznych i przyrodniczych (np. psychologia, socjologia, historia, biologia).
- Niski prestiż: W Rankingu „Perspektywy 2024” Uniwersytet Radomski zajął miejsce w grupie 81–90, z bardzo niskimi notami za efektywność naukową i niemal nieistniejący prestiż w środowisku akademickim.
- Wyzwania kierunku lekarskiego: Mimo że jest to atut wizerunkowy, brak szpitala klinicznego znacząco utrudnia kształcenie praktyczne.
Postulaty młodzieży:
- Lepsza koordynacja z biznesem i miastem: Tworzenie programów kształcenia, praktyk i staży w ścisłej współpracy z lokalnymi firmami.
- Specjalizacja uczelni: Koncentracja na strategicznych obszarach, takich jak kierunki techniczne i medyczne, w celu budowy rozpoznawalnej marki.
- Współpraca z innymi uczelniami: Tworzenie „kierunków patronackich” z silniejszymi ośrodkami akademickimi (Warszawa, Lublin, Kraków) w celu podniesienia jakości i prestiżu.
- Wzmocnienie działań marketingowych: Prowadzenie intensywnych kampanii promocyjnych, szczególnie w sąsiednich województwach, podkreślających atuty studiowania w Radomiu (np. niższe koszty życia).
4. Zdrowie młodych
Kondycja psychiczna i fizyczna młodego pokolenia jest kluczowa dla rozwoju społecznego. W Radomiu zdiagnozowano w tym obszarze poważne deficyty.
Diagnoza systemu ochrony zdrowia:
- Kryzys zdrowia psychicznego: W Polsce gwałtownie rośnie liczba diagnoz psychiatrycznych u młodzieży. Radom i region plasują się w czołówce kraju pod względem liczby prób samobójczych wśród nieletnich (stosunek prób samobójczych do populacji jest ponad 7-krotnie wyższy od średniej krajowej).
- Niedostępność opieki psychiatrycznej: W mieście nie ma oddziału psychiatrycznego dla dzieci i młodzieży. Na ponad 200 tys. mieszkańców pracuje tylko jeden specjalista psychiatrii dziecięcej. Średni czas oczekiwania na wizytę u psychologa w ramach NFZ wynosi ponad cztery miesiące.
- Deficyt kadr medycznych: Radom ma jeden z najniższych wskaźników liczby lekarzy na 10 tys. mieszkańców (86,5) w porównaniu do innych miast (Warszawa – 149,5). Sytuacja w powiecie radomskim jest dramatyczna (18,1).
- Długie kolejki: Czas oczekiwania na świadczenia jest ekstremalnie długi (np. operacja zaćmy – średnio 965 dni, fizjoterapia ambulatoryjna – 447 dni).
- Brak wsparcia w szkołach: Szacuje się, że co trzecia szkoła w Radomiu nie zatrudnia na stałe psychologa.
Postulaty Młodzieży:
- Lokalne punkty konsultacyjne: Stworzenie bezpłatnych i anonimowych punktów wsparcia psychologicznego w szkołach, domach kultury i centrach młodzieżowych.
- Edukacja zdrowotna: Wprowadzenie systemowej psychoedukacji w szkołach, obejmującej naukę radzenia sobie ze stresem, higienę cyfrową i profilaktykę uzależnień.
- Infrastruktura sportowa: Rozwój ogólnodostępnych i bezpłatnych przestrzeni do aktywności fizycznej (boiska osiedlowe, siłownie plenerowe, ścieżki rekreacyjne).
- Udział młodzieży w kreowaniu polityki zdrowotnej: Włączenie przedstawicieli młodzieży do ciał doradczych i konsultacji strategicznych.
- Promocja równowagi (work-life balance): Działania edukacyjne i systemowe wspierające zachowanie równowagi między nauką, obowiązkami a czasem wolnym.
5. Rekreacja, kultura i nowe technologie
Jakość życia w mieście definiuje również oferta spędzania wolnego czasu oraz dostęp do nowoczesnych technologii. W tych obszarach młodzież również dostrzega znaczące braki.
Diagnoza oferty rekreacyjnej i technologicznej:
- Ograniczona dostępność infrastruktury: Istniejące obiekty sportowe są często płatne, zarezerwowane dla klubów lub otwarte w niedogodnych godzinach. Brakuje równomiernie rozmieszczonych, bezpłatnych przestrzeni do rekreacji.
- Niedopasowana oferta kulturalna: Oferta instytucji kultury (teatr, muzeum, orkiestra) jest postrzegana jako skierowana głównie do dorosłych. Brakuje wydarzeń dla młodzieży, a ich promocja nie dociera do młodych odbiorców.
- Niedostateczna edukacja cyfrowa: Nauczanie w szkołach pozostaje na poziomie podstawowym i nie rozwija kompetencji przyszłości (programowanie, robotyka, AI, cyberbezpieczeństwo).
- Brak ekosystemu innowacji: W mieście brakuje hubów technologicznych, laboratoriów innowacji i inkubatorów start-upów, co zmusza młodych innowatorów do migracji.
Postulaty młodzieży:
- Rozwój infrastruktury rekreacyjnej: Inwestycje w ogólnodostępne i bezpłatne obiekty sportowe w każdej dzielnicy.
- Kultura dla młodych: Organizacja wydarzeń (koncertów, warsztatów, przeglądów filmowych) tworzonych z udziałem młodzieży i promowanych w mediach społecznościowych.
- Wsparcie dla start-upów i innowatorów: Stworzenie lokalnych programów grantowych, inkubatorów przedsiębiorczości i hubów technologicznych.
- Nowoczesna edukacja cyfrowa: Organizacja praktycznych warsztatów i kursów z kompetencji cyfrowych, dostępnych także dla młodzieży z regionu.
- Promocja odpowiedzialnej cyfryzacji: Edukacja w zakresie higieny cyfrowej, prywatności danych i równowagi między światem online a offline.
Wnioski końcowe
Analiza sytuacji młodych ludzi w Radomiu ukazuje obraz miasta stojącego na rozdrożu. Z jednej strony, posiada ono potencjał wynikający z lokalizacji, historii i pewnych zasobów. Z drugiej, zmaga się z kumulacją negatywnych trendów demograficznych i strukturalnych, które czynią je coraz mniej atrakcyjnym dla młodego pokolenia. Słaby rynek pracy, bariery mieszkaniowe, erozja potencjału akademickiego oraz kryzys w opiece zdrowotnej tworzą systemowe bariery, które skutecznie wypychają młodych z miasta.
Aby odwrócić ten trend, konieczne jest podjęcie skoordynowanych i strategicznych działań, które odpowiedzą na jasno sformułowane przez młodzież postulaty. Kluczowe kierunki interwencji to:
- W gospodarce: Aktywne przyciąganie inwestorów o wyższej wartości dodanej, budowanie marki miasta w oparciu o konkretne specjalizacje i wzmocnienie ekosystemu wsparcia dla MŚP, start-upów i sektora IT.
- W mieszkalnictwie: Przejście samorządu do roli aktywnego gracza na rynku poprzez partnerstwa publiczno-prywatne, adaptację pustostanów oraz odbudowę zasobu mieszkań komunalnych i społecznych.
- W edukacji: Podniesienie prestiżu i jakości Uniwersytetu Radomskiego poprzez strategiczne partnerstwa z wiodącymi uczelniami, specjalizację oferty i stworzenie gęstej sieci praktyk z lokalnym biznesem.
- W zdrowiu: Pilne stworzenie lokalnych punktów wsparcia psychologicznego, inwestycje w kadry medyczne oraz podjęcie strategicznych kroków w celu utworzenia w Radomiu zaplecza psychiatrii dziecięcej.
- W jakości życia: Inwestycje w powszechnie dostępną, bezpłatną infrastrukturę rekreacyjną i sportową oraz stworzenie oferty kulturalnej odpowiadającej na potrzeby młodych odbiorców.
Fundamentalnym warunkiem sukcesu tych działań jest jednak zmiana filozofii zarządzania miastem. Zamiast tworzyć polityki „dla młodych”, należy budować je „z młodymi”, włączając ich przedstawicieli w procesy decyzyjne na każdym etapie – od konsultacji po stałe ciała doradcze. Tylko w ten sposób Radom ma szansę stać się miastem, w którym młode pokolenie zechce nie tylko żyć, ale i tworzyć jego przyszłość.
Zapraszamy do lektury całości raportu: